Πώς μάθαιναν τα παιδιά γράμματα κατά την Επαναστατική και προ αυτής, περίοδο.

Σήμερα και παρά την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η χώρα, ο μαθητής είναι εφοδιασμένος με βιβλία, με γραφική ύλη, μπορεί να χρησιμοποιεί οπτικοακουστικά και άλλα μέσα, η παιδεία είναι (ακόμα) δωρεάν, έχει το κομπιούτερ, την ψηφιακή αναζήτηση και ανάγνωση και τα περισσότερα σύγχρονα παιδαγωγικά μέσα.

Ίσως δεν μπορεί ούτε να φανταστεί τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μάθαιναν γράμματα τα Ελληνόπουλα κατά την προεπαναστατική και την μετέπειτα περίοδο.

Ας επιδιώξουμε μια περιληπτική και κάπως επιφανειακή προσέγγιση:

Ενδιαφέρον έχει η περιγραφή που κάνει ένας περιηγητής (Γκιλλετιέ) που ήρθε στην Αθήνα το 1673 και επισκέφτηκε τη σχολή της πόλης στην οποία υπήρχαν, όπως ανέφερε, 30 μαθητές. Αυτοί καθόντουσαν μπροστά στο δάσκαλο που τους δίδασκε ανάγνωση. Κάθε μαθητής κρατούσε στο χέρι του ομοιόμορφο βιβλίο, στο οποίο διάβαζε ένας μαθητής και οι άλλοι άκουγαν με προσοχή, αφού επρόκειτο και αυτοί στη συνέχεια, να διαβάσουν μία λέξη από τις 30 που είχαν διδαχθεί από το δάσκαλο. Για να μην αποστηθίζουν τη λέξη που διάβαζαν κάθε φορά, άλλαζαν θέση κάθε ημέρα.
Αν δεν μάθαιναν τα μαθήματά τους, τους επιβαλλόταν τιμωρία. Τέτοιες τιμωρίες ήσαν η φάλαγγα (που δεν γνωρίζω σε τι ακριβώς συνίστατο), ο ραβδισμός με βέργα ή λουρί, να κρατάει ο μαθητής πάνω από τους ώμους του με τεντωμένα χέρια βάρη, εφαρμοζόταν το κατά πρόσωπο φτύσιμο αυτού, η επί αιχμηρών αντικειμένων (χαλικιών) γονυκλισία με κάποιο βάρος πάνω από το κεφάλι του κ. ο. κ.
Ενώ στους αμελείς και ατάκτους επιβαλλόντουσαν τέτοιου είδους τιμωρίες, στους επιμελείς εδίδοντο τιμές και βραβεία. Όποιος π.χ. αισίως τελείωνε το βιβλίο του τον οδηγούσαν την ίδια ημέρα σε παράταξη και πομπή οι συμμαθητές του στο πατρικό του σπίτι και ο «πρωτόσχολος» τον σήκωνε τρεις φορές από τη θέση όπου τον είχε βάλλει να καθίσει και τον ανεκύρυσσε «Άξιο». Στη συνέχεια προσερχόντουσαν οι γονείς και οι συγγενείς και του έδιναν τα συγχαρητήριά τους και δώρα. Δώρα έδιναν και στο δάσκαλο. Ακολουθούσε συνεστίαση και τραγούδια με χορούς.

Βέβαια τα σχολεία και τους δασκάλους πλήρωναν οι μαθητές και αν κάποιος μαθητής δεν είχε να πληρώσει αποχωρούσε από το σχολείο και η μάθηση ματαιωνόταν.
Μετά την απελευθέρωση, τη συντήρηση των σχολείων και την πληρωμή των δασκάλων ανέλαβαν οι δήμοι (Δημοτικό σχολείο).

Ο ίδιος περιηγητής (Γκιλλετιέ) αναφέρει και τα εξής για δυό καλόγηρους που συνάντησε σε σχολείο: «απέβαλον την καλήν δόξαν, ήν είχον περί Ελλήνων, δεν ηδυνήθημεν να μη γελάσωμεν και να είπωμεν πολλά μεταξύ ημών λατινιστί περί της αμαθείας των νεωτέρων Αθηναίων αλλ’ όταν κατόπιν ο έτερος των καλογήρων (Δαμασκηνός), αποβαλών το προσωπείον της επιτετειδευμένης βλακείας, φοβερόν απήγγειλε φιλιππικόν κατά των Ευρωπαίων και υπέρ των συμπατριωτών του, τότε η έκπληξις ήν παρήγαγεν η απολογία αύτη των Ελλήνων εις ημάς ήτο μεγίστη, τοσούτον μάλλον, διότι υπελάβομεν εκ των προτέρων τον άνθρωπον αυτόν ως άγαλμα. Εταπείνωσε την σοφήν ημών ομήγυριν, ζητήσασαν απαρ’ αυτού συγνώμην επι τη αδίκω εκτιμήσει της αξίας της νέαςΕλλάδος…».

Τα σχολεία κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας διακρινόντουσαν α) σε σχολεία κοινών γραμμάτων και β) σε ανώτερα σχολεία.
Από τα κοινά σχολεία έβγαιναν οι παπάδες των χωριών και οι πρωτόγεροι ή Δημογέροντες. Σε αυτά μάθαιναν τα Ελληνόπουλα τα πρώτα γράμματα, ανάγνωση και αριθμητική.
Τα ανώτερα σχολεία, με τις ονομασίες: Ελληνικόν Σχολείον, Σχολή, Γυμνάσιον, Ακαδημία, Μουσείον, Ελληνομουσείον, έδιναν μέτρια γυμνασιακού επιπέδου μόρφωση.

Για να καταλάβουμε και το επίπεδο των δασκάλων μεταφέρω από από έκθεση επιθεωρητή ελέγχου στην Πελοπόνησσο κατά το έτος1830:
«Εις το χωρίον Παγκράτι [των Καλαβρύτων] είς τε Πανάγος Δημόπουλος, από Βυτίναν 47 ετών, χρηματίσας Μπακάλης εις την μικράν Ασίαν, διδάσκει 15 παιδία τα κολυβογράμματα, λαμβάνων από το κοινόν κατ’ έτος 125 γρ.[όσια] και την φάκναν του εις γέννημα, τυρίον κ.λ. από τους γονείς εκάστου. Είναι παντάπασιν αγράμματος. Εν Γουμενίτζη έχουν μίαν των εκκλησιών μετασκευασμένην εις Αλληλοδ. Σχολείον, εις το οποίον διδάσκει ο Παρθένιος Πολόπ[ου]λος ιεροδιάκονος 35 ετών, μαθητευθείς την μέθοδον εις τον Νικητόπλον. ο άνθρωπος είναι παντάπασιν αμαθής εις όλα. Οι εκ των κατοίκων έχοντες παιδία συνεισφέρουν εις πληρωμήν του μισθού του διδασκάλου, αλλά του χρεωστούν. ο ετήσιος μισθός είναι 1500 Γρ. υπέρπολυς ως προς τον τόπον…».

Το αλληλοδικατικό (1) σχολείο είχε 8 τάξεις και ήταν διάρκειας 8 ετών. Διδασκόντουσαν τα εξής μαθήματα:
α) Ανάγνωση. β) Γραφή. γ) Αριθμητική. δ) Χριστιανική διδασκαλία. Ε) Γραμμική ιχνογραφία. στ) Γραμματική.

Ανάγνωση μάθαιναν από σανιδένιους πίνακες που ήσαν κρεμασμένοι σε τοίχο.
Γραφή μάθαιναν αρχικά μεν γράφοντες (σχηματίζοντες) τα γράμματα με τα δάχτυλά τους στην άμμο που είχαν πάνω στα θρανία τους την οποία και μετά τη γραφή ίσιωναν (ομαλοποιούσαν) «δια σανίδος ισοπλατούς προς το πλάτος του θρανίου την οποία ονόμαζαν «ομελιστήριο». Έτσι έσβηναν τα πρώτα γράμματα και έγραφαν πάλι πάνω σ’ αυτή οι μαθητές. Μετά χρησιμοποιούσαν το πετροκονδύλι με το οποίο έγραφαν στην «πλάκα», στη άκρη της οποίας είχε δεθεί με σπάγγο σφουγγάρι για να σβήνεται η «πλάκα» και ξαναχρησιμοποιείται. Αυτά μέχρι την Ε΄ τάξη. Στην Στ΄ και στην Ζ΄ έγραφαν πάνω σε χαρτί και στην Η΄ έγραφαν με μελάνη με τον «κονδυλοφόρο». Το μελάνι οι μαθητές έφεραν μαζί τους «εν καλαμαρίω ορειχαλκίνω έχοντο σχήμα πιστολίου, και εν μεν τω ενί άκρω εν πεποματισμένο τετραγώνω υπήρχεν η μελάνη μετά στυπίου ίνα μη χύνηται και αφθόνως δια της γραφίδος λαμβανομένη καταρυπαίνη τα τετράδια εν δε τω σωλήνι έθετον τας γραφίδας και τα μολυβδοκόνδυλα».
Το αλφάβητο ήταν γραμμένο πάνω στην «πλάκα», στην αρχή της οποίας ήταν το σημείο του σταυρού. Η προσφώνηση του αλφαβήτου γινόταν «εν χορώ» από όλη την τάξη, οι μαθητές της οποίας με το αριστερό χέρι κρατούσαν την «πλάκα» και με το δείκτη του δεξιού χεριού έδειχναν το γράμμα που εκφωνούσαν ή τη συλλαβή. Ο δάσκαλος καθόταν πάνω σε σκαμνί ή πάνω σε άλλο αντικείμενο σε κατάσταση ανθρώπου που έδειχνε ότι ήταν υπό την επήρεια ναρκωτικού ή σαν να ασκούσε το επάγγελμα του ράπτη ή σαν να έπλεκε.
Κοντά του είχε μακριά ράβδο, με την οποία «σωφρόνιζε» τους μαθητές, ή την χτυπούσε στο έδαφος ή στο τραπέζι για να επιβάλλει ησυχία, διότι: «ο μη δαρείς ού παιδεύεται» και «ο φειδόμενος ράβδου τον εαυτού υιόν απώλεσεν» και «άνευ πληγών ούκαν είη της ορθής γενέσθαι τον εις ατραπόν πεδεύσεως αναγόμενον».

Αλλά σε ισχύ είχαν και τους «εναλφάβητους» στίχους, όπου κάθε στίχος περιελάμβανε και τα 24 γράμματα του Αλφαβήτου.
Αποτελούντο από σπάνιες λέξεις ή ακόμα και από λέξεις που δεν έβγαζαν νόημα ούτε και είχαν κάποια συνοχή.
Τους στίχους αυτούς χρησιμοποιούσαν για απομνημόνευση και άσκηση.
Να μερικοί απ’ αυτούς τους στίχους: Μάρπτε, σφίξ, κλώψ, νυχθιδών./ Κναξ, βις, χθύπτης, φλεγμώ, δρόψ./ Βέδυ, ζάμψ,χθών, πλήκτρον σφίξ./ Τραχύν δ’ υπερβάς φραγμόν εξήνθιζε κλώψ./ Τζέτζης άγρυπνος μίξ κλάδων ψύχθη φόβη./ Αβρός δ’ εν προχοαίς Κύλκωψ φθογγάζετο μύρμηξ./ Ζευχθείς πτεροίς έκλαγξε βομβώδη ψόφον. κ. α.

Πηγή: Παναλλ. Λεύκωμα 1821-1921, τ. Ε΄.

Θ. Τζώρτζης.

——————————————–

(1) Την αλληλοδιδακτική μέθοδο εισήγαγε στην Ευρώπη το 1790 ο Άγγλος Ανδρέας Bell. Στην Ελλάδα εισήχθη υπό του Καποδίστρια. Η μέθοδος ονομάστηκε Αλληλοδιδακτική (και τα σχολεία στα οποία εφαρμόστηκε Αλληλοδιδακτικά) διότι οι καλύτεροι μαθητές, οι Πρωτόσχολοι όπως ελέγοντο, με την καθοδήγηση του δασκάλου, δίδασκαν τους υπόλοιπους ή οι μεγαλύτεροι μαθητές δίδασκαν τους μικρότερους. Οι μαθητές δηλ. δίδασκαν αλλήλους. Ο δάσκαλος επιτηρούσε την τάξη ενώ τη διδασκαλία έκαναν, όπως είπαμε, μαθητές με καλή διαγωγή και επιδόσεις και ανάλογα με τα καθήκοντά τους χωρίζονταν σε παραπέρα κατηγορίες, όπως γενικοί πρωτόσχολοι, μερικοί πρωτόσχολοι, ερμηνευτές, υπαγορευτές κ.ο.κ. Στην Ελλάδα τη μέθοδο συνέστησε ο Κοραής, την εισήγαγε ο Γεώργιος Κλεόβουλος και εφαρμόστηκε συστηματικά επί Καποδίστρια από το 1821 έως το 1880.

Advertisements
This entry was posted in Ιστορία and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s