Ένα παραδοσιακό δημοτικό τραγούδι για τα Καλάβρυτα και οι διάφορες παραλλαγές του.

Τις μέρες αυτές, δηλαδή το πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου ξεκίνησαν και εντάθηκαν στη συνέχεια τα πολεμικά γεγονότα στην επαρχία Καλαβρύτων, τα οποία απετέλεσαν και το έναυσμα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.

Στις προετοιμασίες των ημερών αυτών από τους πρωτοκλασάτους Καλαβρυτινούς οπλαρχηγούς αναφέρεται το παραδοσιακό δημοτικό (ή κλέφτικο, ή της τάβλας) τραγούδι: «Στη μέση στα Καλάβρυτα…», το οποίο έχει καταγραφεί με διάφορες παραλλαγές και έχει τραγουδηθεί από τους επιφανέστερους Έλληνες τραγουδιστές του είδους.

Οι παραλλαγές του συνίστανται κυρίως στο ποιοί «καθόσαντε στον πλάτανο από κάτω». Οι δύο (Ζαΐμης[1] και Πετιμεζάς[2]) είναι σίγουροι αφού αναφέρονται σε όλες τις παραλλαγές. Ο τρίτος είναι το ερωτηματικό, αφού ως τρίτος αναφέρεται ο Κολοκοτρώνης[3], ο γέρο Φωτήλας[4] ή Τάκης Φωτήλας[5] ή καπετάν Φωτήλας, ο γέρο Χαραλάμπης[6] και ο γέρο Αναγνωστάκης[7].

Μία άλλη παραλλαγή δεν τους αναφέρει ως «τρεις καπεταναίους» αλλά ως «τρείς κοτζαμπασήδες», άποψη η οποία αδικεί τουλάχιστον, τον Πετιμεζά.

Ο λόγος που, κατά τη δημοτική μούσα, «καθόσαντε» κάτω από τον πλάτανο ήταν το συμβούλιο που κάνανε για «το πως θα διώξουν την τουρκιά, ή «τον πόλεμο ν’ αρχίσουν» ή «να επαναστατήσουν», ή «ν’ αρχίσουν το σεφέρι», ή «την Πάτρα για να κάψουν», ή « να πάρουν, να κάψουν όλη την Τουρκιά και όλο τους τ’ ασκέρι».

Τραγουδιστές που έχουν ερμηνεύσει αυτό το τραγούδι είναι πολλοί.

Το τραγούδι όπως το παρουσιάζει ο Ν. Π. Σακελλαρόπουλος (Τα Καλαβρυτινά Δημοτικά τραγούδια, Πάτρα 1985): ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ (10 Μάρτης 1821)/ Α΄/ 1. Στη μέση στα Καλάβρυτα/ στον πλάτανο απουκάτου,/ τρεις γέροντες καθόσανται/ κι οι τρεις καπετανέοι,/ 2. Ζαΐμης και Πετιμεζάς/ και ο Κολοκοτρώνης./ Συμβούλιο εκάνανε/ κι απόφαση επαίρναν,/ το πώς θα διώξουν την Τουρκιά/ 10. κι αυτούς τους Αρβανίτες./ Β΄/ 2. Στη μέση τα Καλάβρυτα, στον πλάτανο απουκάτου/ τρεις γέροντες καθόσανται και οι τρεις καπετανέοι,/ Ζαΐμης και Πετιμεζάς και ο γερο-Φωτήλας./ Συνέδριο εκάνανε τον πόλεμο ν’ αρχίσουν./ 3. Κολοκοτρώνης έγραφε μέσα από το Βαλτέτσι./ – Θα πέσω στην Τροπολιτσά ταχιά το μεσημέρι./ Γ΄/ Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάτανο απουκάτου/ τρεις γέροντες καθόσανται κι οι τρεις καπετανέοι./ Ζαΐμης και Πετιμεζάς και ο Γέρο-Χαραλάμπης./ Συμβούλιο εκάνανε να επαναστατήσουν./ Γυρίζει ο Πετιμεζάς και λέει στο Ζαΐμη./ – Ζαΐμη, βάλε υπογραφή……./ Δ΄/ 1. Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάτανο απουκάτου/ καθόσανται τρεις γέροντες και οι τρεις καπετανέοι/ Ζαΐμης και Πετιμεζάς κι ο καπετάν Φωτήλας/ Συμβούλιο εκάνανε ν’ αρχίσουνε το σεφέρι.».

Άλλες εκδοχές:

«Στη μέση στα Καλάβρυτα στον πλάταν’ από κάτω,/ καθόσαντε τρείς γέροντες κι’ οι τρείς Καπεταναίο,/ Ζαΐμης και Πετιμεζάς κι ο γέρο Χαραλάμπης./ Συμβούλιο εκάνανε, ν’ αρχίσουν το σεφέρι/ κι ένας θέλει τον πόλεμο …../» (Λαογραφ. Αρχείο και Μουσειακή Συλλ. του Παν. Αθηνών).

Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάτανο από κάτω,/ καθόσαντε τρεις γέροντες και τρεις καπεταναίοι/ Ζαΐμης και Πετιμεζάς κι ο καπετάν Φωτήλας/ συμβούλιο εκάνανε, ν’ αρχίσουν το σεφέρι./ Και μια άλλη παραλλαγή του τραγουδιού: Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάτανο από κάτω,/ τρεις γέροντες καθόσανε και τρεις καπεταναίοι./ Ζαΐμης κι ο Πετιμεζάς κι ο Τάκης ο Φωτήλας./ Συνέδριο εκάνανε τον πόλεμο ν’ αρχίσουν./ Κολοκοτρώνης έγραψε μέσα από το Βαλτέτσι/ – Θα πέσω στη Τριπολιτσά ταχιά το μεσημέρι.

Οι εκτελέσεις του τραγουδιού από τους διαφόρους τραγουδιστές έχουν, ενδεικτικά, ως εξής:

  1. Από τη Δόμνα Σαμίου:

Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάταν’ από κάτω,

καθόσαντε, γέρο Ζαΐμη μ’

τρεις γέ μωρέ γέροντες.

Καθόσαντε τρεις γέροντες και τρεις κοτζαμπασήδες.

Zαΐμης και Πετιμεζάς κι ο γέρο Xαραλάμπης,

συμβούλιο εκάμανε την Πάτρα για να κάψουν.

Zαΐμη βάλε υπογραφή….

Και άλλη παραλλαγή:

Στη μέση τα Καλάβρυτα, στον πλάτανο από κάτω

Καθόσανται, Γερο-Ζαΐμη, τρεις γέρο-ωρέ, τρεις γέροντες

Καθόσανται τρεις γέροντες και οι τρεις καπεταναίοι

Ζαΐμης και ο-γερο-Ζαϊμη, και ο Πετι- κι ο Πετιμεζάς

Ζαΐμης κι ο Πετιμεζάς και ο γερο-Χαραλάμπης

Συμβούλιο, γερο-Ζαΐμη, κα-ωρέ, κάνανε

Συμβούλιο εκάνανε την Πάτρα για να κάψουν

Ζαΐμης δεν-γερο-Ζαΐμη, δεν υπό-δεν υπόγραφε.

  1. Από τον Πανούτσος Χρήστος:

Στη μέση στα Καλάβρυτα, ορέ στο πλάτανο από κάτω

Ορέ καθόσαντε -γέρο Ζαΐμη – τρεις γέρο – όρε τρεις γέροντες

Τρεις γέροντες καθόσαντε, όρε και οι τρεις καπεταναίοι,

Ορέ Ζαΐμης και – γέρο Ζαΐμη- Πετιμε – όρε Πετιμεζάς

Όρε Ζαΐμης και Πετιμεζάς όρε κι ο γέρο Χαραλάμπης

Ζαΐμη βά – γέρο Ζαΐμη – βάλε υπογρα -όρε υπογραφή.

  1. Από την Κολλητήρη Σοφία:

Στη μέση στα Καλάβρυτα, στο πλάτανο από κάτω

Καθόντανε τρείς γερο-όρε τρεις γέροντες

Όρε καθόντανε τρεις γέροντες, όρε κι οι τρείς καπεταναίοι

Ζαΐμης κι ο Πετιμε – όρε Πετιμεζάς

Όρε Ζαΐμης κι ο Πετιμεζάς, όρε και ο Κολοκοτρώνης

Συμβούλιο εκάνα-όρε εκάνανε.

Άλλη παραλλαγή:

Στη μέση στα Καλάβρυτα στον πλάτανο από κάτω

τρεις γέροντες καθόσαντε, και οι τρεις καπεταναίοι

Ζαΐμης και Πετημεζάς και ο Κολοκοτρώνης

συμβούλιο εκάνανε την Πάτρα γεια να πάρουν

να κάψουν όλη την Τουρκιά και όλο τους τ’ ασκέρι.

  1. Από τη Σταυρούλα Δαλιάνη:

Στη μέση στα Καλάβρυτα, στον πλάτανο από κάτω

καθόσαντε τρεις γέρο-γέρο Ζαΐμη- τρεις γέρο- όρε γέροντες

Καθόσαντε τρεις γέροντες όρε και οι τρεις καπεταναίοι,

Ζαΐμης και ο Πετιμε- γέρο Ζαΐμη- Πετιμε- όρε Πετιμεζάς

Ζαϊμης κι ο Πετιμεζάς ορέ κι ο γέρο Αναγνωστάκης

Συμβούλιο εκάνα- γέρο Ζαΐμη- ορέ εκάνανε.

  1. Από τον Μουγκοπέτρο:

Στη μέση στα Καλάβρυτα, ορέ στον πλάτανο από κάτω

Ορέ καθόσαντε τρεις γέρο-όρε τρεις γέροντες.

Καθότανε τρεις γέροντες, ορέ και τρεις τρείς καπεταναίοι

Ορέ Ζαΐμης κι ο -γέρο Ζαΐμη-κι ο Πετιμε-όρε Πετιμεζάς

Ζαΐμης κι ο Πετιμεζάς, όρε και ο γερό Φωτήλας

Συμβούλιο εκάνα-όρε εκάνανε.

Το παραπάνω τραγούδι δεν πρέπει να συγχέεται με τα παρακάτω τραγούδια που τραγούδησε ο Καρναβάς και η Πυργάκη, τα οποία αναφέρονται στην εκτέλεση των Καλαβρυτινών από τους Γερμανούς.

Καρναβάς Τάκης: 

Στη μέση στα – γειά σας παιδιά – στη μέση στα Καλάβρυτα

Στη μέση στα Καλάβρυτα, κοντά στην Άγια Λαύρα

Οι Γερμανοί – μαύρα παιδιά – οι Γερμανοί βάλαν φωτιά

οι Γερμανοί βάλαν φωτιά και κάψαν τα Καλάβρυτα

τα πολυβό – γειά σας παιδιά – τα πολυβόλα στήσανε

τα πολυβόλα στήσανε και όλους τους θερίσανε.

Πυργάκη Φιλιώ:

Όλες οι μάνες κλάψανε, κι όλες φορέσαν μαύρα,

Για το κακό που έγινε κοντά στην Άγια Λαύρα.

Σκοτώσαν νιούς και γέροντες, φωτιά μεγάλη ανάψαν

Τα ξακουστά Καλάβρυτα απ’ άκρη σ’ άκρη κάψαν.

Πέτρες βουνά ραγίσανε, πουλάκια βουβαθήκαν

Βρυσούλες εστερέψανε λουλούδια μαραθήκαν

Σκοτώσαν νιούς και γέροντες, φωτιά μεγάλη ανάψαν

Τα ξακουστά Καλάβρυτα απ’ άκρη σ’ άκρη κάψαν.

=============================================================

[1] Το γεγονός ότι όλα τα τραγούδια αναφέρουν «γέρο Ζαΐμη» οδηγεί στο συμπέρασμα ότι εννοείται ο Ασημάκης Ζαΐμης, ο οποίος πέθανε το 1826 και το 1821 ήταν 60 ετών (ή 76;). Είναι εκείνος που συντρώγοντας μετά του Ασημάκη Φωτήλα «εν τη Κυναίθι» ενθουσιάζεται από αυτόν και τσουγκρίζουν τα ποτήρια σε ένδειξη χαράς για την ερχόμενη σύγκρουση με τους τυράννους στην Πελοπόννησο. Επικαλούμενος τη βοήθεια του Θεού κάνοντας το σταυρό του, δίδει εντολή στον αρματωλό και σωματοφύλακά του Χονδρογιάννη με το πρόσταγμα: Βάρε (βαρώ: σήμαινε επιτίθεμαι με τα όπλα, πολεμώ, σκοτώνω) και εκείνος στις 18 Μαρτίου 1821 στη θέση Χελωνοσπηλιά (βλ. λ.) Λυκούριας Καλαβρύτων στήνει ενέδρα και κτυπάει τους Τούρκους (Φιλήμων τ. Γ΄. σ. 9).

[2] Πετιμεζαίοι ζούσαν πολλοί στις αρχές του 1821, όπως π.χ. οι αδελφοί και παιδιά του Αθανασίου, Παναγιωτάκης, Νικόλαος, Γκολφίνος, Γεώργιος και Βασίλειος. (Πετιμεζάς Αθανάσιος: (1760-1804)).

Εδώ υποννοείται ο Πετιμεζάς Βασίλειος: Σουδενά 1785 – Αίγιο 1872. Έλαβε μέρος στο Συμβούλιο της Λαύρας και κατέλαβε τα Καλάβρυτα στις 21 του Μάρτη. Ο Ιωάννης Φιλήμων («Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως», τομ. Δ΄, σελ. 89), αναφέρει για τη σχέση του Ασημάκη Ζαΐμη με τον Βασίλ. Πετιμεζά, κατά τον εμφύλιο: «..Έντρομοι εκ της στάσεως, τόσω φοβερωτέρας, όσω αιφνιδίας, οι πρόκριτοι εστερούντο των αναγκαίων στρατιωτών προς άμυναν, και προσέτι αμφίβολον  είχον την πίστην των περί αυτούς ολίγων, ότε προσελθών τω Ασημ. Ζαΐμη ο οπλαρχηγός Βασ. Πετμεζάς κατέθεσεν ενώπιον τούτου τα όπλα και τους ακολούθους προσείπε λόγους: «Αφέντη! Η αφεντειά σου μ’ έδωκες αυτά τα άρματα, και με είπες να σκοτώνω Τούρκους. Τώρα έπαρέ τα, γιατί με είπαν να τα μεταχειρισθώ κατά του αφεντός μου, και εγώ δεν γίνομαι άπιστος». Ο Ζαΐμης τότε επαινέσας τον άνθρωπον, προσέθετο: «Πάρε τα άρματά σου πίσω, γιατί είναι ανάγκη να σκοτώνεις Τούρκους»…».

[3] Εννοείται ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, αλλά δεν γνωρίζω να αναφέρεται κάπου αυτή η συμμετοχή του.

[4] Φωτήλας Ασημάκης: 1761-1835. Το 1821 ήταν 60 ετών.

[5] Φωτήλας Παναγιώτης ή Παναγιωτάκης: γιός του Ασημάκη, έλαβε μέρος στα γεγονότα (συνέδριο Αγίας Λαύρας, πολιορκία Καλαβρύτων κ.λ.) και πέθανε νέος και άγαμος το 1824. (δεν ήταν γέρος).

[6] Χαραλάμπης Σωτήρης: από Ζαρούχλα, το 1821 ήταν 61 ετών. Πέθανε το 1826

[7] Δεν γνωρίζω ποιόν μπορεί να υπονοεί.

 

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s